فناوری هوافضا برای امنیت، رفاه و افزایش کیفیت زندگی
آب و هوا Virginia --273°C

پایگاه علمی، خبری، تحلیلی کیهان نورد

 خبر فوری

یک تیتر یک خبر

یک پرتاب و هزار آرزو

یک پرتاب و هزار آرزو
۱۳۹۳/۱۲/۱۳ - ۰۲:۴۲

کمی عجیب است اما بر اساس شواهد موجود سال‌ها پیش موشک‌باران‌ شهرهای کشورمان نقطه عطفی شد بر کسب فناوری و دانشی برای جمهوری اسلامی ایران که امروزه به عنوان یکی از مهمترین عوامل توسعه پایدار جهان  شناخته می‌شود. فعالیت‌های جدی فضایی ایران که اوایل دهه ۵۰ شمسی در حوزه سنجش از دور آغاز شده بود، پس از این موشک‌باران‌ها توسط رژیم بعثی عراق در زمان جنگ تحمیلی با تحقیقات گروهی از مهندسان صنایع دفاعی در زمینه موشک‌های بالستیک زمین به زمین وارد مرحله جدیدی شد تا از دل این تلاش‌ها، سال‌ها بعد پرتابگرهای فضایی مثل راکت کاوش کاوشگر۱ یا ماهواره‌بر سفیر متولد شوند. پرتابگرهایی که توانایی پرتاب فضایی و مداری را برای کشور به ارمغان آوردند. 

ماهواره‌بر کوچک سفیر با حمل ماهواره امید به مدار، ایران را جزو ۱۰ کشوری قرار داد که می‌توانستند با موفقیت ماهواره به مدار تزریق کنند و این اتفاق توجه و علاقه مردم و مسوولان را بیش از پیش به فضا جلب کرد. اما در آن زمان کسی فکرش را هم نمی‌کرد، پرتاب موفق ماهواره امید هزاران آرزو در دل‌ها ایجاد کند. از آروزهایی برای پیشرفت و توسعه تا خواب و خیال‌هایی برای سو استفاده، تبلیغات و نمایش! 

 

سفیر امید و امیدهایی برای همه

نزدیک به ۸۰ کشور در سراسر جهان در زمینه فناوری فضایی فعالیت می‌کنند و بسیاری از آنها در این حوزه، پیشرفت‌‌ها و دستاوردهای قابل توجهی نیز دارند. با این وجود تنها ۱۰ کشور از توانایی پرتاب ماهواره به مدار برخوردار هستند که یکی از آنها ایران است. بیشتر کشورهای فعال در فناوری فضایی، با پی‌بردن به اهمیت استقلال در پرتاب و دسترسی به فضا، توسعه ماهواره‌برهای بومی را از اصلی‌ترین برنامه‌های فضایی خود قرار داده‌اند. همچنین به گفته کارشناسان، بازار بزرگ تجارت فضایی آینده در انحصار قدرت‌هایی قرار خواهد گرفت که توانمندهای خوبی برای قراردادن ماهواره در فضا کسب کرده باشند. یکی از انگیزه‌های اصلی این حرکت، در دست‌گرفتن گلوگاه‌ اقتصاد فضایی جهان در آینده است. بازار ماهواره‌برها، سهم اندکی از کل گردش مالی صنعت فضا در جهان را دارد؛ اما نقش راهبردی ماهواره‌برها در اقتصاد فضایی آینده انکارناپذیر است.

در سال ۱۳۸۴ نخستین ماهواره ایران به نام سینا با ماهواره‌بر روسی به مدار رفت اما اتفاقات و حاشیه‌های آن و همچنین انگیزه‌های کشور در استقلال پرتاب به دلایلی که ذکر شد، ارسال ماهواره امید با ماهواره‌بر سفیر به فضا را رقم زد. این پرتاب یک رخداد مهم در برنامه‌های فضایی کشور بود و می‌توان گفت پس از آن توجه همه در داخل و خارج به برنامه‌های فضایی ایران جلب شد. اما این اتفاقی نبود که یک شبه رقم خورده باشد و مسلما نمی‌توان آن را به نام یک شخص یا دولت خاص ثبت کرد. ماهواره‌بر سفیر در واقع نتیجه تلاش‌ چندین دوره‌ای مهندسان و فعالان این حوزه در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ شمسی بود. موفقیت ایران در سال ۱۳۸۷ در پرتاب ماهواره نشان داد که توانایی‌های مناسبی در کشور در فناوری فضایی وجود دارد. به همین دلیل از مردم عادی گرفته تا مسوولان بالادستی، همه با توجه به این ظرفیت‌های موجود به آینده امیدوار شدند، و آرزوهایی در سر پروراندند. 

 

کمی بازگشت به گذشته

برنامه‌ریزی و تفکر برای دسترسی به فناوری فضایی در حوزه‌های مختلف را نمی‌توان فقط به زمان پرتاب ماهواره‌ سینا یا امید نسبت داد. برنامه‌های جدی فضایی ایران پس از انقلاب شکوهمند اسلامی، سال‌ها پیش از پرتاب ماهواره امید شکل گرفته بود و همزمان با ساختارهای مناسب فضایی که در بخش نظامی کشور وجود داشتند، در بخش غیرنظامی نیز ایده تشکیل سازمان فضایی ایران در دهه ۷۰ شمسی مطرح شد. در آن زمان بررسی‌های کارشناسانه اهمیت ورود به فناوری فضایی را در حوزه‌های مختلف نشان می‌دادند و تشکیل یک نهاد مستقل و متمرکز غیرنظامی در حوزه فضا و فناوری فضایی در کشور، امری اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌آمد. خلاء چنین سازمانی در مجامع داخلی و بین‌المللی نیز به شدت احساس می‌شد و حضور در عرصه‌های بین‌المللی، تعیین تکلیف نقاط مداری، تامین نیازمندی‌های مخابرات فضایی و ترویج هدفمند فرهنگ فضایی در کشور، دلایلی شدند برای تاسیس یک نهاد فضایی زیر نظر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات. به این ترتیب ایده تشکیل سازمان فضایی در اواخر عمر دولت اصلاحات اجرایی شد و اولویت‌های اصلی آن بر اساس دلایل و کمبودهای ذکر شده شکل گرفت. 

 

ایده پرتاب انسان به فضا از کجا آمد؟

چند سال پس از تشکیل سازمان فضایی، همزمان با پرتاب ماهواره امید با ماهواره‌بر سفیر که هر دو در وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح طراحی و ساخته شده بودند، در وزارت علوم یک نهاد غیرنظامی به نام پژوهشگاه هوافضا توانست موفقیت‌هایی را در حوزه پرتاب راکت‌های کاوش فضایی به دست آورد. این موفقیت‌ها و همزمان پرتاب ماهواره امید، به شدت مورد توجه بعضی از مسوولان دولت وقت (دولت دهم) قرار گرفت. و این مقدمه‌ای شد بر تغییر اولویت‌های فضایی کشور و به گفته بعضی از کارشناسان، انحراف بخش فضایی غیر نظامی کشور از مهم‌ترین اولویت‌های خود. توانمندی‌های پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم ایده‌ای شد برای تشکیل یک نهاد فضایی جدید و بدین ترتیب سازمان فضایی در یک فرایند ادغام و ارتقا به نهاد ریاست جمهوری واگذار شد تا پژوهشگاه هوافضا و چند بخش دیگر را در یک ساختار جدید مدیریت کند. در آن زمان به یک‌باره مسایل مهم فضایی در بخش غیرنظامی مثل امور کاربردی مخابراتی و دفاع از حقوق بین‌المللی جای خود را به برنامه‌هایی با برد نمایشی و البته پرهزینه مثل پرتاب موجود زنده به فضا داد و همین باعث شد تا انتقادهای بسیاری را نیز به دنبال داشته باشد. در این میان اتفاقات مورد انتقاد دیگری نیز در مدیریت فضایی کشور رخ داد، اما مهم‌تر از همه سازمان فضایی ایران با محور قراردادن برنامه ارسال انسان به مدار (که دستاورد کاربردی آنچنانی نداشت و میلیاردها دلار بودجه کشور را صرف می‌کرد)، بیشتر از پیش مورد انتقاد قرار گرفت.

در حالی که مهم‌ترین اولویت فضایی آن روزهای ایران پرتاب انسان به مدار و آزمایش‌های پرتاب موجود زنده (میمون رزوس) به ارتفاع 120 کیلومتری انتخاب شده بود، متاسفانه بنا به دلایلی دو نقطه مداری زهره۱ ( ۳۴ درجه شرقی) و زهره ۳ (۴۷ درجه شرقی) به عنوان مهم‌ترین سرمایه‌های فضایی بین‌المللی از دست رفت و اتحادیه بین‌المللی مخابرات راه دور، (آی.تی.یو) تلاش کرد تا نقطه‌ مداری زهره۲ (۲۶ درجه شرقی) را نیز از ایران گرفته و به کشورهایی همچون قطر یا عربستان واگذار کند. این اتفاق تاسف‌برانگیز انتقادها نسبت به عملکرد سازمان فضایی ایران را شدیدتر از گذشته کرد.

 

چرا پرتاب انسان به فضا مورد انتقاد قرار گرفت؟

منتقدین به برنامه ارسال انسان به فضا معتقد بودند رواج رویکرد اقتصادی به فضا موجب رویگردانی کشورها از پیگیری برنامه‌های سرنشین‌دار و تمایل به دیگر پروژه‌های فضایی شده است. این مباحث در حالی مطرح می‌شد که کشورمان به شدت به ماهواره‌های مخابراتی برای پوشش تلویزیونی، ارتباطات تلفن ثابت و موبایل، اینترنت و... نیاز دارد. علاوه بر این محصول نهایی به دست آمده در پروژه‌های دیگر فضایی را می‌توان در گستره وسیعی از کاربردها که مواردی چون کشاورزی، راه و شهرسازی، اکتشاف معادن، کنترل منابع، هواشناسی، پیش‌بینی و کنترل حوادث طبیعی را نیز شامل می‌شود، استفاده کرد. چنین دلایلی باعث شد که بسیاری از کارشناسان برنامه ارسال انسان به فضا را تبلیغاتی دانسته و پیگیری پروژه‌ای که طبق برآورد برخی از دانشگاه‌های کشور نیازمند چندین سال زمان و هزینه‌های میلیارد دلاری بود را به صلاح ایران نمی‌دانستند.

در حال حاضر نیز سازمان‌های فضایی در جهان برنامه‌های اصلی خود را به گونه‌ای جهت داده‌اند که مردم نفع عملی آنها را در زندگی روزمره و افزایش رفاه خود ببینند. از جمله این برنامه‌ها توسعه ماهواره‌های سنجشی است. دولت‌ها به کمک این فناوری می‌توانند منابع انرژی روی زمین را تخمین زده و مصرف آنها را پایش کنند که این امر می‌تواند برنامه‌ریزی، مدیریت و کنترل منابع انرژی را برای مسوولان راحت‌تر کند. همچنین رصد تغییرات کیفیت خاک و تخمین میزان منابع آب سطحی، میزان بارش و نشست برف، سطح زیرکشت و نوع کشت و زرع در ابعاد ملی و جهانی نیز از جمله اطلاعاتی هستند که می‌توان با تحلیل داده‌های تهیه شده از فضا، در زمانی کوتاه و با دقت بالا به آنها پی برد.

علاوه براین سازمان‌های فضایی در جهان سعی می‌کنند به کمک ماهواره‌ها به بهبود کشاورزی از راه‌های مختلف کمک کنند. از فضا می‌توان آفت‌زدگی و گسترش آفات در کشور و منطقه را به سرعت تشخیص داده و برای کارشناسان اطلاعات مناسب را به منظور مقابله با آنها فراهم آورد.

حفظ محیط زیست نیز از جمله فعالیت‌هایی است که دولت‌ها تلاش می‌کنند با کمک فناوری‌های فضایی آن را به نحو بهتری انجام دهند. با استفاده از ماهواره‌ها می‌توان پوشش زمینی جنگل‌ها و مراتع را تعیین کرد و تغییرات آن را در هر زمان تشخیص داد. ضمنا منابع و مکان‌های آلاینده‌های آب‌وهوا و نیز محل‌های نشت مواد سمی در رودخانه‌ها و دریاها از جمله مواد نفتی به راحتی از فضا قابل تشخیص هستند.

همچنین با مقایسه تصاویر ماهواره‌ای در زمان‌های متوالی می‌توان به مطالعه تاثیرات توسعه شهری و صنعتی در محیط زیست در طولانی مدت پرداخت. مسوولان حفاظت از محیط زیست و پژوهشگران این حوزه نیز می‌توانند با استفاده از ماهواره‌ها گونه‌های جانوری در معرض انقراض را مورد ردیابی قرار دهند. این موارد گوشه‌ای از اقداماتی است که به دولت‌ها برای سرمایه‌گذاری بر فناوری فضایی انگیزه می‌دهد.

بيش از ۸۰ کشور جهان از دارا و ندار براي خود آژانس، سازمان يا نهادي دارند که متولي توسعه فضايي کشورشان است. در اين ميان هر چند کشورهاي قدرتمند دارای توان مالي بالا سهم بيشتري در توسعه فناوري‌هاي فضايي دارند و دنياي رسانه‌ها پر است از دستاوردهاي رنگارنگ آنها درباره فناوري‌هاي عجيب و غريب فضايي يا تلاش براي پياده کردن انسان روي کره مريخ و از اين دست، ولي ساير کشورها هم بي‌کار ننشسته‌اند و هر کشوري بنا به بضاعت خود تلاش مي‌کند از سفره گسترده فضا بهره‌اي بگيرد. کشورهاي ثروتمند با بودجه‌هاي کلان فضايي فهرست متنوعي از پروژه‌هاي فضايي را دنبال مي‌کنند. اين در حالي است که کشورهايي با بودجه‌هاي کمتر تنها سعي مي‌کنند بر بخش‌هاي کاربردي و اصلي اين برنامه‌ها تمرکز کنند تا با حداقل هزينه بيشترين بهره را از فعاليت‌هاي فضايي خود ببرند.

 

استفاده از مطالب کیهان نورد تنها با ذكر منبع و نام نویسنده بلامانع خواهد بود.


کلمات کلیدی

1 نظر

  1. سینا سینا ۱۳۹۳/۱۲/۱۳ - ۱۶:۱۰ 0 3

    چه عکس باحالی داره متن

    پاسخ به این نظر

نظر شما:

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
فیلد های ضروری با علامت * مشخص شده اند.